Бөтендөнья туберкулезга каршы көрәш көне

Бүген, 24 март, календарьда аерым дата — Бөтендөнья туберкулезга каршы көрәш көне. Гүя, бу чир турында күпләр XIX гасыр китапларыннан яки әдәбият дәресләреннән генә белә, анда геройлар «үпкә авыруыннан» (чахоткадан) интегәләр, вафат булалар. Ләкин статистика аяусыз: Бөтендөнья сәламәтлек саклау оешмасы мәгълүматлары буенча, туберкулез әле дә дөньяда иң куркыныч йогышлы авыруларның берсе булып кала. Бу хакта бүген ни өчен сөйләшү мөһим? Чөнки, гаҗәп, ләкин күбебез бу авыру безгә кагылмый дип ышана. Ә менә шул ышанычта төп куркыныч ята. Әйдәгез, туберкулезның нәрсә икәнен, аны ничек танырга һәм, иң мөһиме, аннан ничек сакланырга икәнен аңлыйк. Шулай итеп, иң мөһименнән башлыйк. Туберкулез дип нәрсәгә әйтәләр? Күпләр моны үпкә авыруы дип уйлый. Бу дөрес, ләкин бары тик өлешчә генә. Туберкулез — ул микобактерия (аны еш кына Кох таякчасы дип атыйлар, чөнки аны 140 елдан артык элек шул галим ачкан) китереп чыгарган йогышлы авыру. 80% очракта бактерия нәкъ үпкәне зарарласа да, ул теләсә кайсы органга «урнаша» ала: сөякләргә, бөерләргә, лимфа төеннәренә һәм хәтта мигә дә. Бу инфекциянең төп мәкерлелеге — аның чыдамлылыгында. Кох таякчасы гаҗәп дәрәҗәдә чыдам: ул тузанда, төрле өслекләрдә, кипкән какырыкта берничә атна яшәп кала ала. Ләкин ультрафиолеттан (кояш нурларыннан) һәм яхшы дезинфекциядән курка. Ничек йогарга мөмкин? Еш кына — һава-тамчы юлы белән. Актив туберкулез авыруы гына ютәлләп чыккан бүлмәдә һава сулау да җитә. Моннан тыш, теләсә кайда йоктырып була: автобуста, кибеттә, офисларда. Ләкин монда мөһим бер үзенчәлек бар. Бактериянең организмга эләгүе — әле авыру түгел. Табиблар әйтүенчә, Җир шары халкының өчтән бер өлеше Кох таякчасы белән зарарланган. Әмма актив туберкулез шуларның бары тик 5-10%ында гына үсеш ала. Иммунитет нык булганда, ул бактерияне «бетон / таш кебек уратып ала», аның үрчүенә юл куймый. Ә монда без иң катлаулы моментка — симптомнарга килеп басабыз. «Бетон / таш» ярылып, авыру үсә башлаганын ничек аңларга? Мәсьәлә шунда: беренче билгеләрне гади салкын тию яки арыганлык белән бутау җиңел. Ләкин сагайтырга тиешле характерлы билгеләр бар. Табиблар моны туберкулез «битлеге» дип атый. Әгәр сез үзегездә яки якыннарыгызда түбәндәгеләрне күзәтсәгез: Өч атнадан артык китми торган ютәл. Башта коры, аннары какырык белән. Бу төп «кыңгырау». Температура. Югары түгел, ә субфебриль — 37–37,5 градус, аеруча кичкә таба, атналар буе саклана. Төнге тирләү. Бүлмә салкын булуга карамастан, кеше чыланган килеш уяна. Хәлсезлек һәм талу. Бер эш тә эшләмәгән кебек, ә көч юк. Һәм иң соңгы, ачык билге — туклану режимы үзгәрмәгән хәлдә авырлык югалту һәм, авыр очракларда, канлы какырык. Моны аңлау мөһим: авыру кеше башкалар өчен бары тик актив формасы булганда гына һәм бактерияләрне тышка бүлеп чыгарганда гына куркыныч. Ә авыру никадәр иртә ачыкланса, аны дәвалау шулкадәр җиңелрәк һәм якыннарыгызга йоктыру куркынычы шулкадәр азрак. Куркыныч турында сөйләшик. Ни өчен табиблар туберкулездан шулкадәр курка? Чөнки бу — «акрын үтерүче». Ул үпкә тукымасын акрынлап, әкрен генә җимерә. Дәваламасаң, үпкәдә куышлыклар барлыкка килә, үпкә тукымасы таркала, кеше буыла, үпкәдән кан китә башлый. Моннан тыш, соңгы унъеллыкларда яңа куркыныч туды — даруларга чыдам туберкулез. Бу формада бактерияләр иң гади, нәтиҗәле препаратларга сизгер түгел. Аны дәвалау бик күпкә катлаулырак, озаграк һәм кыйммәтрәк. Ләкин! Әйдәгез шунда ук яхшысын да әйтик. Туберкулез — хөкем итү түгел. Бу савыктырып була торган авыру. Хәзер туберкулезны ничек дәвалыйлар? Авыруларны санаторийларга елларга җибәргән заманнар узды. Хәзер дәвалау — озын, ләкин химиотерапиянең ачык төзелгән процессы. Заманча медицинада гади формадагы туберкулезны дәвалау 4 айдан 6 айга кадәр дәвам итә. Әгәр форма чыдам булса, терапия ике елга кадәр сузылырга мөмкин. Авыруга берничә антибиотик комбинациясе билгеләнә. Дәвалау һичшиксез өзлексез булырга тиеш. Иң мөһим кагыйдә: таблеткаларны эчүне ташларга ярамый, хәтта үзегезнең хәлегез яхшырса да, ютәл үтсә дә. Нәкъ

06:04

менә өзелгән дәвалау аркасында бактерияләр «үтергесез» була, әлеге даруларга чыдамлылык барлыкка килә. Гади дәвалауның беренче, интенсив этабын стационарда үткәрергә киңәш ителә — бу гаиләне саклау һәм даруларны кабул итүне контрольдә тоту өчен кирәк. Һәм, ниһаять, бүгенге темабызда иң мөһиме — профилактика. Хәзер үк туберкулезга беркайчан да очрамас өчен нәрсә эшләргә? Профилактиканың бөтен дөньядагы алтын стандарты — БЦЖ вакцинасы. Аны балаларга туганнан соң 3-7нче көннәрдә, бала табу йортында ук ясыйлар. Ул йоктырудан 100% сакламый, ләкин яңа туган сабыйларны иң куркыныч формалардан — туберкулезлы менингиттан саклый. Өлкәннәр өчен төп ысул — бу флюорография. Бу эшкә таныклык өчен генә ясала торган формальлек түгел. Флюорографияне елына бер тапкыр мәҗбүри үтәргә кирәк. Бу авыруны иртә стадиядә, ул үзен берничек тә күрсәтмәгәндә «тоту»ның һәм тиз, нәтиҗәле дәвалап бетерүнең бердәнбер юлы. Шулай ук мөһим: Авыру кешеләр белән аралашмаска (әгәр хезмәттәшегезнең ачык формасы белән авыруын белсәгез, аны бит (маска) кияргә күндерегез, яки үзегез дә аның янында бит киегез). Гигиена кагыйдәләрен үтәргә: кулларны юарга, бүлмәләрне җилләтергә. Һәм, әлбәттә, иммунитетны ныгытырга: тулы канлы туклану, сәламәт йокы, тәмәке тартудан баш тарту (тәмәке тартучылар куркыныч төркемендә!), чөнки нык организм үзе бактериягә үрчергә ирек бирми. 24 март юкка гына сайланмаган. 1882 елның шушы көнендә Роберт Кох авыруны кузгатучыны ачканын игълан итә. Якынча ярты гасыр үтте, әмма көрәш дәвам итә. Туберкулезны бары тик бергәләп, үз сәламәтлегебезгә һәм тирә-юньдәгеләрнең сәламәтлегенә игътибарлы булып кына җиңеп була. Үзегезне саклагыз, профилактик тикшерүләрдән үтегез һәм сезне борчыган нәрсә булса, табибка мөрәҗәгать итәргә оялмагыз. Сәламәт булыгыз!

Врач-фтизиатр Хафизов Рашат Раушанович.